Davranışsal bağımlılıklar nelerdir

Davranışsal bağımlılıklar, kişinin belirli bir davranışı (örneğin kumar oynama, internet kullanımı, alışveriş yapma, yemek yeme, egzersiz yapma) kontrol edememesi, bu davranışa karşı giderek artan bir istek duyması ve davranışın kişinin yaşamında olumsuz sonuçlara yol açmasına rağmen devam etmesi durumudur. Madde bağımlılığına benzer şekilde, bu bağımlılıklarda da tolerans (aynı doyumu almak için davranışın sıklığını veya yoğunluğunu artırma ihtiyacı) ve yoksunluk (davranış yapılmadığında huzursuzluk, sinirlilik, kaygı gibi belirtiler) görülebilir. DSM-5’te sadece kumar oynama bozukluğu resmi olarak tanımlanmış olsa da, araştırmalar internet oyun oynama bozukluğu, alışveriş bağımlılığı, egzersiz bağımlılığı ve iş bağımlılığı gibi diğer davranışsal bağımlılıkların da klinik olarak önemli olduğunu göstermektedir.

Belirtileri / Özellikleri

Davranışsal bağımlılıkların ortak belirtileri arasında davranışı kontrol edememe, davranışla aşırı meşgul olma, davranışı yapmak için giderek daha fazla zaman harcama, davranış azaltıldığında veya durdurulduğunda yoksunluk belirtileri (anksiyete, irritabilite, uykusuzluk), davranış nedeniyle sosyal, mesleki veya kişisel sorunlar yaşama ve davranışa rağmen bu sorunları görmezden gelme sayılabilir. Kumar bağımlılığında kaybedilen parayı geri kazanma çabası (chasing losses) tipik bir özelliktir. İnternet oyun oynama bozukluğunda ise oyun süresini kontrol edememe ve oyun oynamadığı zamanlarda oyun düşünceleriyle meşgul olma yaygındır.

Sebepleri / Mekanizması

Davranışsal bağımlılıkların gelişiminde biyolojik, psikolojik ve sosyal faktörler rol oynar. Beyindeki ödül sistemi (dopamin yolağı) madde bağımlılığında olduğu gibi davranışsal bağımlılıklarda da aktive olur ve kişiye haz veren davranışın tekrarlanmasına yol açar. Genetik yatkınlık, dürtüsellik, duygu düzenleme güçlüğü, depresyon veya anksiyete gibi ruhsal sorunlar, erken yaşta bağımlılık yapıcı davranışlara maruz kalma, sosyal destek eksikliği ve stresli yaşam olayları risk faktörleri arasındadır. Ayrıca, davranışın kısa vadede rahatlama veya keyif sağlaması, uzun vadede ise olumsuz sonuçlara rağmen davranışın sürdürülmesine neden olur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Almalı

Davranışsal bağımlılık belirtileri kişinin günlük işlevselliğini (iş, okul, sosyal ilişkiler) bozmaya başladığında, davranışı kontrol edemediğini fark ettiğinde veya davranış nedeniyle suçluluk, utanç, kaygı gibi duygular yaşadığında profesyonel yardım alınması önerilir. Özellikle kumar bağımlılığı gibi yasal ve mali sorunlara yol açabilecek durumlarda erken müdahale önemlidir. Psikoterapi (bilişsel davranışçı terapi, motivasyonel görüşme), destek grupları ve gerektiğinde psikiyatrik değerlendirme tedavi seçenekleri arasındadır.